بسم الله الرحمن الرحيم

اســــــلام اجـــــتــهــــادى چیســـــــت؟

در متون و مطالب منتشرۀ سماء اسلام اجتهادی یک اصطلاح و عبارت اساسی بوده و موحدین آزادیخواه بعنوان مُنادی توحید و آزادی و اسلام اجتهادی و روشن انديشى اسلامى و منعکس کنندۀ خط و منهج فرافرقه ای ذکر شده اند. این خط و منهج توحیدی و آزادیخواهانه مأخوذ و نشأت گرفته از وحى تشريعى (قرآن مُنزَل) و وحى تکوينى (قوانين حاکم بر جهان) است، و هدف نهایی آن اِعمال آیات قرآن و اجرای قوانین توحیدی بر اساس فقه و فهم آزاد مسلمين است. و مصادر قوانين و اجتهادات موحدین آزادیخواه: قرآن مُبین (۱) سنت مُسلَّم نبَوی (۲) قانونهای علمى (۳) و عقل بشرى (۴) است.

حال لازم است بدانيم که اسلام اجتهادى یعنی چه و منظور موحدین آزادیخواه از خط و منهج اجتهادی چیست؟ آنچه بدایتا روی آن تأکید و تصریح می شود اینست که: دین توحیدی اسلام با مُحرّک اجتهاد بعمل  درمی آید (اجتهاد زنده و راهگشا)، و از این طریقِ توحیدی و سابقه دار زمینۀ تنفیذ و اجراء پیدا می کند. و این بدین معناست که منشاء دینداری اسلامی باب و دروازۀ اجتهاد است و اسلامیت و مسلمانی از درک و فهم تطبیقیِ اسلام متولد می گردد، و  از این روست که اسلامیت و مسلمانی ذاتا اجتهادی بوده و روی فطرت و حقایق خلقت بناء شده است. بنابر این، اسلام اجتهادی نه جدید و معاصر است نه قدیم و سپری شده، نه تجدید و نوسازی است نه سنتی و تاریخی، و به تبَع آن، نه نو اندیشی و نوگرایی است نه کهنه اندیشی و کهنه گرایی؛ بلکه طبیعت اسلام و مسلمانی و ذات و ماهیت آنست و متناسب با واقعیات در هر دوره و زمانی می باشد (و به قول قرآن نورانیت و روشن اندیشی است). و بدین شیوه، اسلام اجتهادی نه زمانی - مکانی است، نه فرا زمانی - مکانی، بلکه در هر زمان و مکانی متناسب با واقعیات پیش رو حرکت و راهگشایی می کند و نصوص وحیانی و دینداری توحیدی را جامۀ عمل می پوشد. و در این بینش و نگرش طبیعی - فطری (و چنین توجهی به اسلامیت و مسلمانی)، نه دورۀ معاصر به ادوار ماضیه می رود، و نه ادوار ماضیه به دورۀ معاصر می آید، زیرا هر دوره ای اجتهاد و رویۀ خود را می طلبد و باید در تفاهم و تناسب با زمان و مکان خودش باشد. البته میتوان هم گذشته و انحرافاتش را نقد و بررسی کرد و هم دورۀ معاصر و کج فهمی هایش را به بحث و مناقشه گذاشت، اما به شرطی که نقادیها و بحثهای مورد نظر با توجه به زمان وقایع و اوضاع و احوال خودشان مورد بحث و بررسی قرار گیرند، و در غیر اینصورت اجتهاد در خلاء واقع می شود. با توجه بدین توضیحات کلیدی و زایشی، اِعمال و تطبیق دین اسلام در غیاب اصل اجتهاد امری محال و غیر ممکن است، چونکه در این میدان، نصوص اسلامی به مثابۀ مواد خام و اجتهادات اسلامی به مثابۀ مواد مُهیّا عمل می کنند. و از این منظر، دین اسلام بدون اجتهاد و مَنهج اجتهادی متحقق شدنی نبوده و اقامه نمی شود، چرا که اجتهاد و تعامل اجتهادی عامل تحرک اسلام و مُمَهِّد و هموارۀ کنندۀ دینداری توحیدی در زمانها و مکانهای مختلف بحساب می آید. بنابر این، اسلامیتِ غیر اجتهادی و بلا اجتهاد (دینداری بلا تبیین و تفسیر و بلا خط و منهج) هیچ وقت و در هیچ زمان و مکانی نه وجود داشته و نه وجود خواهد داشت، و ماهیت دینداری توحیدی - اسلامی همیشه اینچنین بوده است (چه در صدر اسلام و چه در زمانهای دیگر). طبعا اسلامیت سنتی هم (که از طرفی تاریخی گردیده و به مثابۀ بخشی از اعراف و عادات جوامع اسلامی مطرح است، و از طرف دیگر تا حد زیادی استبداد زده بوده و زیر سلطه بیان شده است) در اصل اجتهادی بوده و بر اساس اجتهادات زمانی - مکانیِ علمای مسلمان بوجود آمده است. و طبعا حالا به علت قدمت و تاریخی شدن و استبداد زدگی و بیان و محدودۀ سُلطَوی اش و اختلاطش با عرف و عادات اجتماعی، به اسلامیت سنتی تبدیل گردیده و سر از آرای مطلقه و خرافات و تعلیمات شرک آمیز در آورده است. اما در میدان اسلام اجتهادی (و با استفاده از تجربیات تاریخی)، هر عمل توحیدی - اسلامی در سایۀ اجتهاد زنده و راهگشا معنادار و قابل اجراء می گردد، بنحوی که هر عملی خارج از اجتهاد زنده و راهگشا، یا نفس پرستی و تبعیت از نفسانیات و عادات فردی بوده، یا عرفی گری و تبعیت از اعراف اجتماعی و حاکمیت سیاسی بحساب می آید، و یا ممکن است همۀ آنها دست اندکار باشند. بدین ترتیب و با توجه بدین توضیحات، جهت تطبیق و تحقق وحی عام توحیدی (*) اسلامِ اجتهادی امری حتمی و گریز ناپذیر می شود. اما آنچه در این رابطه نباید فراموش گردد و یک امری کلید محسوب می شود اینست که: اسلام اجتهادی و ثمربخشی آن، محتاج اصل رهبری و مرکزیت می باشد، یعنی رهبری و مرکزیتِ اجتهادی - انتخابی، زیرا نفس اجتهاد (که باید زنده و راهگشا و بیانگر مُحتوی و اهداف توحیدی باشد) برای تحقق دین اسلام و عینیت بخشیدن به امر مسلمانی و به تبع آن مشکل گشایی در ابعاد مختلف زندگی و در موقعیت های مختلف بعمل در می آید، امری که بدون خطوط و مناهج اجتهادی و بدون قدرت اجرایی مُنتخب تشتت و سرگردانی بوجود می آورد و حتی مایۀ تخریب اسلامیت می شود. به عبارت دیگر، اجتهاداتِ فردی و پراکنده نمی توانند به اِعمال و اجرای اسلام و اقامۀ دین الله منتهی شوند و کاری از عهدۀ آنها بر نمی آید، و بدین ترتیب، دین اسلام و دینداری توحیدی بدون اجتهاد و رهبری وجهۀ عینی و عملی نخواهد یافت.

پس اسلام اجتهادی یعنی اسلامی که بر اساس اجتهاد زنده و راهگشا قانونگذاری میکند و اسلامیت را همیشه متحرک و مُشکل گشا نگه می دارد، بنحوی که در این میدان توحیدی - اجتهادی هر امر و مسئله ای در سایۀ آیات قرآن، سنت مسلم نبوی، قانونهای علمی، و عقل بشری طرح و ارائه می شود، و در مکان و موقعیت مناسب و با توجه به اصل مشکل گشایی به اجراء و عمل در می آید. عکس اسلامیت سنتی که بیانگر رکود و انحطاط مسلمین است؛ نه دینداری اسلامی! پدیده ای که ناشی از اجتهادات کهنه و از کار افتاده و تفسیری قدیمی برای نسلهای آینده و فهمی مرده برای امور زنده است (بگذریم از وضعیت سیاسی و اجتماعی و اقتصادی که در آن طرح و بیان شده است). و این یعنی اجتهاد مردگان برای زندگان! چیزی که مِصداق واقعی اجتهاد در خلاء میباشد، بدین معنا که: در اسلامیت سنتی، نظر و اجتهادی که برای اوضاع و شرایط خاصی ارائه شده، همان نظر و اجتهاد بر اوضاع و شرایط دیگر (و متفاوت با آن) تحمیل می شود؛ و بدین صورت اسلامیت سنتی پدید می آید و بشریت را از رشد و ترقی باز می دارد. و بدیهی است که وضع سنتی و عقب ماندۀ مسلمین و جوامع اسلامی در جهان معاصر، نشأت گرفته از مطلق سازی اجتهادات قرونی و منبعث از اجتهادی است که با توجه به وضع و شرایطی خاص طرح و ارائه شده، اما بدون توجه به وضع و شرایط جدید و بدون تجدید نظر استمرار یافته و کماکان اِعمال و اجراء شده می شود. بدین صورت، اصل مشکله عبارتست از مطلق کردن نظرات بشری و شخصیت اشخاص تاریخی، پدیده ای که جوامع انسانی و نحوۀ زندگی آنها را در مقابل واقعیات قرار می دهد، و همین قضیه است که جوهرۀ شرک و بت پرستی را تشکیل می دهد، و اصلا مبنای نَبُوّات توحیدی در طول تاریخ بشر برای نفی صفت مطلق و تغییر ناپذیری از نظرات بشری و شخصیت اشخاص و برای رشد و تغییر مُستمِر بوده است، و بُت شکنی و درهم شکستن نظرات و شخصیاتِ مطلقۀ ائمۀ شرک و استبداد و مادیت بهمین معناست. و این همان دینداری توحیدی و آزادیخواهانه و اسلام اجتهادی است، و تحقق دین توحید در زمان و مکان خودش هدف و برنامۀ آنست و به فکر رشد و ترقی و توحیدی شدن وضع مسلمین است. و این روشی است که مشخصا دو هدف اساسی را پیگیری می کند: یکی تداوم و استمرار دین توحیدی اسلام، بنحوی که قرآن مُنزَل آن را ابلاغ کرده است، و دیگری اسلامیتِ راهگشا و زندگی بخش، که در هر زمان و مکانی راه نجات انسانها و حلال مشکلات جوامع بشری است. و در سایۀ این دو هدف اساسی، دین توحیدی اسلام همیشه پیشتاز و ربانی می ماند و به مثابۀ دین حاکم و مرجع مسلمین جریان می یابد. اینست که پیروزی اسلامِ اجتهادی در میدان آزادی و شفافیت امری حتمی است، و در سایۀ آزادی بیان و انتخاب این اسلام و اسلامیت و این دینداری توحیدی است که در جوامع اسلامی میتواند استقرار و تداوم پیدا نماید. و بدیهی است که بنابر ماهیت اسلام اجتهادی میتوان تمام موضوعات اسلامی را مجددا مورد بررسی و ارزیابی قرار داد، کمااینکه ائمۀ مذاهب و علمای اسلامی در صدر اسلام و در قرون اولیۀ اسلامی و حتی در قرنهای بعدی (علیرغم موانع زیاد) سعی و تلاش بسیاری بعمل آوردند، کاری که متأسفانه تداوم و استمرار پیدا نکرد و باب اجتهاد و راهگشایی و به تبع آن دینداری توحیدی عملا بسته و مسدود گردید. بنابر این، باید تأکید نمود که مطلق و تغییر ناپذیر کردن نظرات و شخصیت اشخاص و تصور فوق بشری بودن آنها اساس شرک و بت پرستی و عامل رکود و توقف اذهان است، و عقب ماندگی و انحطاط جزو نتایج بدیهی آنست. لکن انحطاط و زیر سلطگی بشری (در هر زمان و مکانی) باعث می شود که بجای ارائۀ اجتهادات و ابتکارات نوین و تحقق آزادی و کثرتگرایی (بر پایۀ توحید و اسلامیت) به اجتهادات اسلاف مراجعه شود؛ و بدون توجه به تغییرات و تحولات و عدم بقای وضع سابق! افکار و آرای آنها تداوم یابد، امری که مایۀ شرک و خرافه پرستی می گردد. هرچند این تقلیدات غیر معقول و غیر توحیدی کمتر ناشی از دین و ایمان و عقیده است، بلکه اکثرا اهداف دیگری  و یا جبر و ناچاری این دنباله رَوی را اقتضاء می نماید، کاری که منتهی به انحرافات عمیقی می شود و از دین اسلام و از اسلامیت و مسلمانی سوء استفاده بعمل می آید، کمااینکه متأسفانه در بیشتر اوقات چنین شده است.

همانطور که ذکر شد، اسلام اجتهادى (اسلام توحید و آزادی) ناشی از وحى تشريعى و وحى تکوينى و جهت اِعمال و تطبیق آن میباشد. اسلام اجتهادی همان اسلامی است که محمد مصطفى در دوران ۲۳ سالۀ نبوتش آن را رهبری و جامۀ عمل پوشید، و همان اسلامی که در دوران خلفای راشده تداوم پیدا کرد و در زمانۀ تدوین فقه احکام (در ابعادی) متجلی گردید. لکن تا مسلمانان فاصلۀ بیشتری از عصر نبوت پیدا کرند، در انعکاس ماهیت و اهداف اسلام و در امر دینداری توحیدی و اسلام اجتهادی ناتوان تر گشتند، تا اینکه نهایتا اسلامیت و مسلمانی اسیر اجتهادات قرونی و مذاهب تاریخی گردید و سر از دینی بشری و آلوده به خرافات در آورد. هر چند داستانِ انحطاط اسلامیت و مسلمانی (و به تبع آن مسلمین و جوامع اسلامی) بدینجا نیز ختم نگردید و متأسفانه فِرَق اسلامی و عامۀ مسلمین بجای هدایت همیشگی دچار عمیقترین انحرافات و خرافات و شرکیات گشتند و تقریبا سرنوشت سایر مِلل پیدا کردند؛ و حتی نسبت به بعضی ملل در مرحلۀ پایین تری قرار گرفتند. بنابر این، آنچه در این رابطه محل تأکید می باشد اینست که: از نظر موحدین آزادیخواه، فقه و فهم اسلامى بعد از دورۀ رسول هیچگاه بصورت وسیع و فراگیر اجتهادی نبوده است، و در همۀ ادوار با توجه به فقدان آزادیهای اساسی گرفتار سنن تاریخی، تعصبات اجتماعی، و استبداد سیاسی گشته است؛ و در بهترین اوضاع (خاصتا هنگام ظهور مجدِّدین) تنها کلیات و ابعاد و مواردی وجهۀ اجتهادی بخود گرفته است. و همین است که مذاهب اسلامی و اجتهادات ائمۀ مذاهب را نیز بصورت فراگیر (حتی در زمان خودشان و هنگام تدوین) نمی توان اجتهادی تلقی کرد، زیرا درک و فهم ائمۀ مؤسس و اجتهاداتشان گرفتار سنن تاریخی و تعصبات اجتماعی و استبداد سیاسیِ حاکم بوده است. لکن همان فقه و فهمِ محصور، بدایت مبارکی بود و می توانست راهگشای اسلام اجتهادی بصورت وسیع و فراگیر باشد، اما بنابر عِلل و موانع فوق الذکر و به تبع آن توقف و رکود تاريخى اسلام اجتهادی از مرحلۀ مقدماتی فراتر نرفت؛ و بعدا همان اصول و مقدماتِ تدوین شده برای زمان و مکان خودش يکى از عوامل رکود و انحطاط و تأخر مسلمين گردید. بدیهی است که موج بیداری اسلامی در دورۀ معاصر نیز (که با جمالُ الدّین آغاز و با سید قطب اوج پیدا کرد) گرفتار همین موانع سابقه دار و ضد توحیدی گردید و نتوانست بر وضع استبدادی - استعماری و غرق در مشکلاتِ قرونی غلبه نماید؛ هرچند عمیقا تأثیر گذار بود و موضوع دینداری توحیدی و امر اسلامیت و مسلمانی را حیاتی مُجدّد و ماندگار بخشید. و طبعا هر مسلمانی باید متوجه این موضوع باشد که: قوانين و اوامر و نواهی اللّه و خالق یکتا - اعم از وحى تشريعى (که توسط پيامران اخذ می شود) و وحى تکوينى (که مایۀ قوام خلقت و حيات است) اصول اساسی اسلام را تشکیل داده و نقش پايه هاى اسلام و مبانى زندگى مسلمين را بازى می کنند. اما فقه و فهم تطبیقی و درک و دریافت زمانی - مکانی، قواعد و احکامی هستند که در کلیت خودشان حاصل تشخیص راهگشایانه بوده و برای تطبيق اسلام و با توجه به واقعيات و مشکلات سر راه ظاهر می شوند. همان چيزى که در تاريخ اسلام و در ادبیات اسلامی اجتهاد نام گرفته است، و مجموعۀ اجتهاداتِ یک عالم صاحب نظر در امر دین مذهب نامیده می شود. لکن آنچه بالفعل رواج داشته مذاهب فقهی - احکامی بوده است، نه مذاهب و معابر فکری و سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و....... بنابر اين، مذهب يعنى مَعبر و منهج زمانى - مکانى که براى تطبیق و اجراى دين توحيدى اسلام عرض اندام می کند، و ظهور آن در هر زمان و مکانی اجتناب ناپذیر می باشد. اينست که مذاهب و معابر اسلامى نه منحصر به شخصیتهایی هستند و نه مختص به زمانها و مکانهايى، همان مذاهب و معابری که در فضای آزاد و مُتحَول  برجسته تر و راهگشاتر شده و در زمانها و مکانهاى مختلف بنابر اوضاع و احوال مناسب) تعدد و تنوع بیشتری پیدا می کنند، و دليلى ندارد که مذاهب و مناهج اسلامی بعد از دوره و زمان خودشان فِرَق مطلقه اى گردند (مثل سنی و شیعی و صوفی و معتزلی و اشعری و.....). در اين رابطه راه حل مناسب اينست که ملاک تداوم و عدم تداومِ یک معبر و منهج، اندازۀ راهگشايى و مشکل گشايى آن تعیین و مدنظر قرار داده شود، نه اینکه بنابر اِفلاس و انحطاط، قُدَمایی تقدیس شوند که مَشاکل ادوار بعدی را حتی تصور! نکرده اند. و طبعا حکمت ظهور هر معبر و مذهبی، راهگشايى و مشکل گشايى و تطبیق اسلام و قوانین توحیدی در زمان و مکانی میباشد. و لکن اگر معابر و مذاهب بدون ضرورت و فايده رسانى تداوم يابند، خودشان به مشکلى از مشاکل تبديل می گردند و مانع دینداری توحیدی و رشد و ترقی  مسلمین می شوند، کمااینکه عملا چنين شده است.

اما آنچه در میدان اسلام اجتهادی یک ضرورت اساسی بحساب می آید اينست که: مذاهب و معابر اسلامى باید متجانس و متکامل و دائما در حال رشد و نوآورى باشند، کمااینکه مذاهب و معابر اسلامى در ادوار رشد و شکوفایی نمونۀ اين مذاهب متجانس و متکامل بوده اند، مذاهبى که در اساس يکى هستند، اما در همان حال داراى روش مختلف و مواد مختلف و اجتهادات مختلف می باشند. متاسفانه اين نوع سعی و اجتهاد تداوم پیدا نکرد، و حالا به علت توقف و رکود قرونیِ مسلمین، حلقۀ اتصال تفاهم و اجتهاداتِ دورۀ معاصر با ادوار گذشته عمیقا گسسته است. و همین است که اسلاميت و دینداریِ معاصر بجای اینکه از مذاهب سنتی اخذ و دریافت گردد، بايد مستقیما از نصوص قرآنی و اصول سنت نبوی اخذ و دریافت شود، تا مسلمین و بشریتِ معاصر اسلامیتی اصیل و توحیدی داشته باشد (نه سنتی و خرافه آمیز)، امرى که فاصله و شکاف عميق و حتى اساسى با مذاهب و معابر قرونی خواهد داشت و با آنچه آن را اسلامیت سنتی و تاریخی مینامیم بسیار متفاوت خواهد بود. و این  کاری است که متفکرین و روشن اندیشان مسلمان در دورۀ معاصر بصورت وسیعی بدان مشغول و در رابطه با آن آثار با ارزشی از خود به یادگار گذاشته  و قدمهای جدی برداشته اند. کمااینکه حالا نیز این موج توحیدی و احیاگر در مسیر تکمیل و تکامل خود میباشد، و به تأکید موحدین آزادیخواه در چنین راستایی قرار دارند و دنبال تکمیل و تکامل آن هستند، و الحمد لله در این راستا تلاشهای زیادی صورت گرفته و قدمهای خوبی برداشته شده است. اینست که باید گفت: دريغا که در قرون ماضیه اسلام اجتهادى و اسلامى که در ميدانِ زندگی و تحولات اعصار مختلفه پاسخگو باشد، تداوم و استمرار پيدا نکرد و دچار رکود و توقف گردید، و بعد از قرون اولیه، رشد مذاهب و معابرِ اسلامى (بنابر استبدادی سیاسی و اجتماعی و تاریخی) متوقف گرديد، و بجاى تحول و راهگشايى در زمانها و مکانهاى مختلف، فقه و فهم مسلمين راکد و منحط و راه تقليد از مذاهب و معابر تاریخی مرسوم گرديد، مذاهب و معابری که لااقل فروعات و جزئياتشان براى دورۀ معينى ارائه شده بود، نه براى ابد الآباد!  و نه براى اينکه در طى زمان مطلق و معصوم شوند. بدین صورت، با توقف و رکود فقه و فهم اسلامى و محدود و مطلق شدن مذاهب و معابر اسلامى، مسلمين و امت اسلامى از جوابگويى به حوادث و مسائل اعصار مختلف و تحول يابنده باز ماندند و درجا زدند، و از مکانت الگويى و پيشتازى بشریت عقب افتادند، و متعاقب آن مظهريت اين آیۀ قرآن را از دست دادند که تصریح می نماید: وَ كَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً (بقره - ١۴٣): اينچنين شما را امت و جامعه اى عادل و متوازن قرار داديم، تا شاهدان و نمونه هايى براى بشريت باشيد، و رسول الله نيز شاهد و نمونۀ شما باشد. البته این مرحلۀ اول شکست بود، لکن سیر انحطاط مسلمین و جوامع اسلامی در حد خسارت و از دست دادن مکانت الگویی و پیشتازی متوقف نگردید، بلکه مراحل بعدی شکست و تلاشی نیز در پی آمدند، که عبارت بودند از: الف - رها کردن بُعد دفاعی و مُجاهِده و مغلوب شدن در برابر دشمنان، ب - اشغال بلاد مسلمین توسط صلیبیان و مغلولان و استعمارگران شرق و غرب و تجزیۀ و تلاشی ممالک و جوامع اسلامی. ج - و متعاقب آن حاکمیت و سیطرۀ بی دینان و اسلام ستیزان بر ممالک و جوامع اسلامی، پدیدۀ شومی که حالا نیز به قوت خودش باقی بوده و تقریبا تمام بلاد و جوامع اسلامی تحت سلطۀ استبداد دست نشانده و استعمارگران اجنبی قرار گرفته است. آری؛ مصائب عظمای ۱۴۰۰ ساله کار اسلامیت و مسلمانی را به سرحد نابودی کشاند؛ و لکن بیداری مسلمین و جنبشهای مُعاصر اسلامی حرکتی است جهت تداوم دینداری توحیدی - اسلامی و برای بازگشت به اسلامیت و مسلمانی (البته به روشهای مختلف - و بیشتر سنتی و عصری)، و اما تدیُّن توحیدی - اجتهادی (اسلام اجتهادی) طرح دینداری اصیل و نوین در دنیای مُعاصر است، موجی که توحیدی و آزادیخواهانه است و زوال استبداد و استعمار و خُرافه زدایی هویت آن را تشکیل می دهد.

بر پایۀ این توضيحات مشخص می شود که عليرغم تعدد و تنوع اجتهاد تنها يک نوع اسلام وجود دارد، و آنهم اسلام اجتهادى و اسلام توحید و آزادی است، چرا که دین اسلام و آیات قرآن (و هر فکر و عقیدۀ دیگری) تنها در سایۀ آزادی اجتهاد و اجتهاد آزاد قابل تحقیق و بررسی و نحوۀ اجرایش امکـان تطبیق خواهد داشت. کمااینکه در صدر اسلام و در زمان حضور رسول الله نیز وضع بهمین صورت بوده است، و سنت رسول محصول اجتهادات ایشان و ناشی از نحوۀ تطبیق و اجرای اسلام و آیات قرآن در آن مرحله از دینداری توحیدی است. در مراحل بعدی نیز (چه در زمان خلفای راشده و چه هنگام تدوین فقه احکام) اصل اجتهاد و نحوۀ تطبیق اسلام و آیات قرآن یک ضرورت مسلَّم بوده و در حد امکان اسلام اجتهادی تجلی پیدا کرده است، و اصلا بدون اجتهاد فراگیر نمی توان از اسلام و دینداری توحیدی و تطبیق آن سخنی به میان آورد. اینست که باید توجه داشت مسئۀ اجتهـاد صرفا جهت درک و فهم اسلام و اسلامیت نیست، بلکه آنچه اساسی تر است نحوۀ اجرای اسلام و زمان تطبیق آیاتِ قرآن و قوانین تـوحیدی می باشد، و همین است که نزد موحدین آزادیخواه انــواع اجتهاد طرح شده است. در غير اين صورت و با نادیده گرفتن اصل اجتهاد، آیات قرآن و احکام اسلام و کلا دین توحید، يا بصورت مجموعه اى غير قابل تفسير و غير قابل تطبيق در می آيد و صفت هادی و راهگشاء را از دست می دهد و از حل مسائل متغیر و پیچیدۀ زندگى بشری (و خاصتا از قضايايی که در نصوص وحى نيامده اند) عاجز می ماند، و يا اينکه اسلامیت در آراى شخصیتها و علمایی که قرنها پيش مى زيسته اند و امکان فهم و چاره سازی مسائل و قضاياى ادوار بعدی را نداشته اند محصور می شود. و طبعا نتيجۀ این روشهای غیر توحیدی عبارت خواهد بود از: حذف اسلام و ترک اسلامیت در میدان عمل و زندگی، که بخش بزرگی از مسلمین چنین کرده اند و سر از زندگی مادی و یا مکاتب غربی درآورده اند، و یا مطلق و ابدیت آراء و اجتهادات قرونی و جانشينی افکار کهنۀ بشری بجای وحى و قوانین توحیدی؛ که بخش دیگری از مسلمین بدین شیوه حرکت کرده اند، و همین است که خاطر قرنهاست گرفتار شرک و خرافه پرستی شده اند. و اين همان انحراف و ضلالتی است که دين توحيدى اسلام براى نفى و نابودی آن و حرکت و استقامت در صراط مستقیم توحید ظهور کرده است: فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَ مَن تَابَ مَعَكَ وَ لَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (هود - ۱۱۲): راست حرکت کن و استقامت نما، همانطور که امر شده ای، و همچنین آنهایی که با شما در خط توحید قرار دارند، و طغیان مکنید، چرا که الله نسبت به عملکرد شما بسیار بصیر و بیناست. و اما اگر ترک اسلام و مسلمانی و به بیان بهتر اگر اِهمال دینداری سنتی می تواند به کفر و ارتداد منتهی شود، شرک و مطلق سازیِ  آراى بشرى هم نه تنها مشکلى را حل نمی کند، بلکه یکی از مصادر سه گانۀ ضد توحيدى و ضد بشرى (شرک - استبداد - ماديت) بحساب می آید؛ و مصیبت عظمایی است که اصلا مُوَلِد دو مصدر ديگر و از عوامل انحطاط و عقب ماندگى مسلمين است. و به تأکید وضعیت فعلى مسلمين و جوامع اسلامی بیانگر تمام عیار یک وضعیت شرک آلود و استبداد زده و ماده گرایانه است.

البته متأسفانه وضعیت از اينهم بدتر شده است؛ و حتى نظراتِ علمای طراز اول و مجتهدين گذشته نیز: اولا بنابر ماهیت نظام تعلیمی و انحطاط اجتماعی و عدم فراگیری زبان عربی به زحمت قابل دسترسی بوده و به ندرت درک و دریافت می شوند؛ ثانيا هر کسى زمینۀ مطالعۀ علوم و آرای تاریخی و درک و دریافت آنها را ندارد، و کار آخوندها و دست اندرکاران مذهبی نیز اکثرا در عامیگری و امور کسابتی و ارتزاق از دین خلاصه می گردد. و در نتیجه نظرات و اجتهادات علمای گرانقدر گذشته همراه با عجايبات و غرايبات و از طريق صافى ناامن آخوندى به جوامعی مى رسند که به تنبلى و بیخیالی عادت کرده اند. اما خوشبختانه وضع دارد تغيير میکند و مسلمين در حال تغيير و تحول هستند، و بحمدالله مسلمين و جوامع اسلامی لياقت آن را پيدا کرده اند که از وضع منحط  و شرک آميز و عقبۀ استبداد و استعمار بگذرند، و با فراهم شدن زمینه های مناسب میتوانند اسلام اجتهادى و متکامل و جوابگوى بشريت را جانشين این وضع شوم و شیطانی نمایند و راه آزادى و توحيد و فداکاری را باز کنند. لکن در رابطه با مسلمین اجتهادى و قرار گرفتن در مسیر توحید و آزادی، شروط و مختصاتی وجود دارد، و برای هر مسلمان حقیقی و منسوب به اسلام اجتهادی این دو شرط و خصیصۀ اساسى واجب و ضروری می باشند: يکى اعتراف به اصول عقیدتی اسلام (توحيد، نبوّت، آخرت) و اقرار به شعار لا اله الا الله، محمد رسول الله، و التزام به بَیٌنات و مُحکَمات قرآن، و ديگرى باز گذاشتن دروازۀ آزادى فقه و فهم اسلامى و زمينه سازى براى انتخاب آنچه قوانین توحیدی و اجتهاد اَحسن در زمان و مکانِ تطبيق بحساب مى آيد، تا اينکه زمینۀ اسلامیت و مسلمانی و اجراى قوانين الله در سایۀ اجتهاد اَحسن فراهم شود و مایۀ سعادت مسلمين و جوامع اسلامی در دنيا و آخرت گردد.

******

همانطور که ذکر شد در ميدان اجتهاد انواع و تنوع وجود دارد، و هر نوعی از آن در زمان و مکان و موقعيت خودش راهگشا می شود، و بدون وجود این اجتهادات و عدم ارزیابی وضعیت زمان و مکان و موقعیت اجرای آیات و قوانین توحیدی، امکان فهم و اجرای آنها ممکن نمی گردد. و اَهمّ اجتهاداتی که در مقدمۀ قانون سماء ذکر شده اند، و همچنین معانی و تعاریفی که در فصل پایه های فکری و عقیدتیِ مرامنامه ذکر شده اند، بدين قرار هستند:

ضـــــــــرورت اجتهـــــــــاد و تنوُّع آن

قبل از هر چيز بايد گفت که: اجتهاد عبارتست از رأى و قانونى که داراى منبع و مصدر بوده و با تکيه بر منابع و مصادرى گفته و نوشته میشود، و به عبارت ديگر، اجتهاد منشاء دار بوده و در راستاى حفظ و پیشبُرد و تطبيق منشاء ارائه میشود. حکمت اجتهاد، تفسير و تبيين مکتب و مشکل گشايى و آماده کردن نصوص براى تطبيق و عمل و اِجراء در زمان و مکان مناسب است. و چون مصادر کلى هستند و نيازمند تفسير و تبيين در زمان و مکان، بدون اجتهاد، تطبيق و اجراى آنها و استفادهٴ عملى از نصوص ممکن نيست، و در نتيجه مقاصدشان به نتيجه نمی رسد، اينست که اجتهـــاد ضرورت پيدا می کند. اما جهت اِجراء و تحقق اهداف و مقاصد توحيدى و رسيدن به آزاديهاى اساسى و آزادیهای توحیدی و عدالت فراگیر انـواع اجتهـاد وجود دارد، که هر يک از آنها در زمان و مکان و موقعيت خودش ظاهر می شوند، و بدون در نظر داشتن آنها و عدم ارزیابی اوضاع و احوالِ زمان و مکان و موقعیت اجرای آیات و قوانین توحیدی، امکان فهم و اجرای اسلام و قوانین توحیدی ممکن نمی گردد (هم در امور موردى و ا نفرادى، و هم در امور عام و عمومى)، و مهمترين این اجتهادات از اين قرار است:

١- اجتهاد تطبيقى

اجتهاد تطبيقى عبارتست از اجتهادى که براى تطبيق و اجراى نصوص واضح و صريح صورت مى گيرد، در زمان و مکان مناسب و در شرايط خودش. در اين اجتهاد، نصوص توحیدی، صريح و زنده اند و درست فهم شده اند، و جامعه نيز فهم صحیح و درستى از آنها دارند. و تنها چيزى که اجتهاد را در مورد آنها ضرورى می سازد، تشخیص زمينه ها و موقعیت اجراى آنهاست. اينست که با ظهور و تشخیص زمينه ها و موقعیت مناسب، تطبيق و اجرايشان يکسره و بدون مقدمه آغاز می گردد.

٢- اجتهاد ترجيحى

اجتهاد ترجيحى عبارتست از اجتهادى که براى تطبيق و اجراى نصوص متعدد و بر پایۀ ضرورت و اولويت و زمينه دارى بعضى از نصــوص بر بعضى ديگــر و توجه به اصطلاحات زنــده صــورت ميگيرد. در اين اجتهاد، علاوه بر اصل بودن نصوص، شرايط اجراء، نصوص متعدد، بازنگرى کلمات و مفاهیم، ارائهٴ اصطلاحات مناسب، فرهنگ اجتماعى، و غيره، مـورد تـوجه قرار می گيرند، تا مقاصد منابع و مصادر و بکارگيرى بجاى آنها تحقق پذيرد، و فهم حى و زنده از مفاهيم و معانى منابع و مصادر محفوظ شود.

٣- اجتهاد ابتکارى

اجتهاد ابتکارى عبارتست از اجتهادى که در رابطه با امور جديد و خلاقيت ها و ابتکارات واقع می شود، و بنابر ضرورت ها و در جهت رشد و توسعهٴ ميدان انـــديشه و عملکرد تــوحيدى صــورت می گيرد. و ميدان خلاقيت ها و ابتکارات شامل امــورى است که تا بحال درک نشده و يا با تــوجه به عدم ضرورت و يا عدم زمينه هابدان پرداخته نشده است.

۴- اجتهاد تجدیدی

اجتهاد تجدیدی عبارتست از اجتهادى که در رابطه با اجتهادات پيشين صورت مى گيرد، و يک نوع تجديد نظر و بازنگرى در اجتهادات قبلى محسوب میشود (اجتهاد در اجتهاد). اين اجتهــاد، محصول ضرورت تغييرات و نگرش مُجدّد به قوانين و مصوبات در ميدان زنــدگى و تغییر و تحولات و رشد آنست، و با توجه به تجربه و رشد گام به گام بشرى و تغيير و تحولات اجتماعى، ناگزير در موقع خود پيش می آيد.

همۀ اين قضايا و تنوع اجتهادات، ناشى از حساسيت اجراء و تنوع وسيع اَعمال و تحولات در زندگى است. و در اين ميان، زمان و مکان، شرايط و موقعيت ها، و اوضاع و احوال بشرى، در توضيح و اِجراى قوانين نقش زيادى بازی میکنند، و در صورت حذف اجتهاد، اِجراء و اِعمال قوانين بسيار مضر و خطرناک می شود. اينست که يکى از علل و عوامل اساسى وضعيت اسلام و مسلمين، که دچار چنين روزگار مصيبت بار و خطرناکى شده اند، ناشى از حذف اجتهاد از زندگی اسلامی و به تبع آن رکود و توقف همه جانبه است. و بهمين دليل، دين آزاديبخش و رشد آفرين و متحد کنندۀ اسلام، به مذاهب شرک آميز، تعصب آفرين، راکد کننده، و تفرقه انداز مبدل شده است.(**)

بنابر این، اصل و اساس در وضع قوانين و ارائۀ اجتهادات اينست که هر قانون و اجتهادی متناسب با شرايط و اوضاع پيش رو ارائه شود و حلال مشکلات گردد، و در صورتی که شرايط و اوضاع و احوال تغيير کرد، قوانين و اجتهادات نیز تغيير کنند و راه حلهای نوين و متناسبى (با توجه به شرايط و موقعیت های جديد) ارائه گردند. و روی این مبنای کلیدی و پایدار، ثبات موضوع مایۀ تداوم قانون و اجتهاد، تغییر موضوع مایۀ تغییر قانون و اجتهاد، و زوال موضوع مایۀ زوال قانون و اجتهاد می گردد. و این یعنی قانون و اجتهاد زنده و راهگشا و در زمان و مکان خودش. در غیر این صورت قوانین و اجتهادات از محل و موقعیت خودشان خارج و از موضوعات و حقایقی که برایش وضع شده اند فاصله می گیرند. و با توجه به اینکه تاریخ مصرف چنین قوانین و اجتهاداتی پایان پذیرفته و خصلت مشکل گشایی را از دست داده اند، به ضد خودشان و فلسفۀ وجودی خود تبدیل می شوند (یعنی بجای راه گشایی و مشکل گشایی مانع رشد و حرکت می گردند و ماهیتی راکد کننده و مشکل آفرین پیدا می کنند)، چونکه بدون کار آمدی و راهگشایی تداوم می یابند! و حالت مطلق و شرک آمیز بخود می گیرند. و رَهنمود قرآن در آيات ٣٨ و ٣۹ از سورۀ رعد سند گوياى اين اصل توحيدى و بيانگر تغيير و تکامل و اجتهاد می باشد، آنجا که صراحتا اعلام می دارد: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ، يَمْحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ (رعد: ۳۸ و ۳۹): براى هر دوره و زمانى کتاب و قوانینی مقرر شده است، و در این راستا آنچه که اللّه و خالق یکتا بخواهد {زمان و نفع شان سپرى شود} محو و زائل می کند، و بقیه را {تا وقتی که مفید و نافع هستند} تثبيت و استوار می سازد، و اوست أُمُّ الْكِتَاب و مصدر کُتُب و قوانين. یا اینکه می فرماید: فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَ أَمَّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ (رعد - ۱۷): بعد از آمدن سیل آنچه خس و خاشاک است کنار می رود، و آنچه به خیر و صلاح مردم است در زمین باقی مانده و استمرار می یابد. ***

____________________________________________________

(*) وحى عام اللّه و خالق یکتا شامل وحى تشريعى (قرآن مُنزَل)، وحى تکوينى (قوانین حاکم بر جهان هستی)، و عقل بشری (خاصتا بیان و عمل اُسوه ها و مشخصا سنت مسلم نبوی) است.

(**) ديندارى آخوندى، نمونۀ يک ديندارى غير اجتهادى و راکد و مُغلق است، و به همين علت، ارتجاعى (شرک آميز) و انزواطلب (عزلتگرا) است و توان حضور در صحنه هاى سياسى و اجتماعى و اقتصادى و فرهنگى را ندارد، و خلاصه یک دینداری غیر پاسخگوست. اما ديندارى اجتهادى و روشن انديشانه، منهج و روش توحید و نمایانگر ذات و طبیعت ديندارى قرآنى - اسلامی است، تعاملی که واقع بينانه و راهگشا و فعال ميباشد. و در همین راستا ديندارى اجتهادى روی شمولیت دين توحیدی اسلام و حضور آن در صحنه هاى مختلف سياسى و اجتماعى و اقتصادى و فرهنگى و...... تأکید می نماید و داعى بشریت به همۀ اين صحنه هاست، و بدین جهت فعال و عزمگرا میباشد. و اين دو نکتۀ اساسى (در اسلاميت اجتهادى) بإذن اللّه کمر ارتجاع و استبداد و استعمار را در هم خواهد شکست و آنها را زائل خواهد ساخت.

(***) قابل ذکر است که اصل اجتهاد در میدان دینداری توحیدی امری کلیدی و سرنوشت آفرین بحساب می آید، چونکه در آن اجرای آیات و احکام توحیدی مطرح است و در موارد عامّ و عمومی حتی سرنوشت اسلام و مسلمین به صحنه می آید. و طبعا چنین کاری نیاز مبرمی به رهبری توحیدی - اجتهادی دارد. و بدین خاطر این موضوع در همان حال که ضروری و اجتناب ناپذیر است، بسیار خطیر و مسئولیت آفرین می باشد.

مصـــــادر و اهـــــداف اساسی اجتهاد

مصادر اجتهاداتِ مُوَحِّدين آزاديخواه، قرآن مُنزَل، قانونهاى علمى، سُنت مُسَلّم نبوی، و عقل بشرى هستند، و سماء با تکيه بر اين چهار مصدر، قوانين خود را تدوين و اهداف توحيدى و آزاديخواهانه را ترسيم مینماید. قوانين و اجتهادات سماء، که بر مبناى مصادر چهارگانۀ فوق الذکر تهيه و تدوين میشوند، قبل از هر چيز بايد دو اصل قرآنى تبيين نظرى و تطبيق تدريجى را مدنظر قرار دهند و در راستاى تفهيم و تحقق انديشه هاى توحيدى اسلام قرار داشته باشند. لازمهٴ حرکت رشد يابندۀ سماء، تربيت اعضاى موحد و آزاديخواه، جهت تبيينات فکرى و سياسى و حضور در ميدانهاى نظرى و عملى و زندگى اجتماعى است، و موحد آزاديخواه موظف است که مفسر نظرى و عملى اهداف و مقاصد توحیدی و آزادیخواهانۀ سماء باشد و اين وظايف را در زمان و مکان متحقق سازد. پس قوانين و اجتهادات سماء و عملکرد بيان کنندگان آن بايد در جهت رسيدن به آزادى، توحيد، و فداکارى باشد، و لازمۀ رسيدن به اين اهداف، مبارزۀ همه جانبه با فقرعام و موجدان اساسى آن يعنى استبداد و شرک و ماديت است. و خلاصۀ مصادر چهارگانۀ سماء از این قرار است:

(١) وحى تشريعى (ما اَنـزَل الله)، کُتُب وحی و مجموعه اى از علم و قوانين و اوامر الله است، که توسط انسانهاى صادق و صالح و برگزيده (پيامبران) اخذ و دریافت گرديده و به بشريت اعلام و ابلاغ شده است. وحی که پايهٴ جهان بينى و انسان بينى و تکاليف مؤمنان به نبوت توحيدى قرار می گيرد و به زندگى فردى و اجتماعى آنها شکل و جهت می دهد، و با تکيه بر اصل اجتهـاد در زمان و مکان به اجراء در مى آيد. اما بايد دانست که وحى تشريعى خاتم و محفوظ منحصر به قرآن منزل است، و در اين رابطه تنها بايد بر قرآن و آیات آن تکيه نمود و وحى تشريعى را تنها از آن اخذ و دریافت کرد، چرا که شرایع قبلی، هم تحریف و مُشَوّه و آلـوده به جعلیات و خرافات شده اند، و هم با توجه به مرحله ای بودنشان و عدم جامعیت آنها منسوخ و به تاریخ ادیــان سپرده شده اند. و در حقیقت ادیان و شرایع قبل از رسالتِ جامع و خاتم محمد مصطفی، مقدماتی و دوره ای بوده اند، و در آن ایام و مراحل، زمینۀ رسالتی به عمق و وسعت و شمولیت اسلامِ قرآن وجود نداشته است. اما با رسالت محمد مصطفی و نزول قرآن حکیم، کار نبوت و رسالت کامل و نهایی گردید، و از این جهت نبوت توحیدی و رسالت رسولان نیز به پایان رسد. إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يِهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ (سورۀ اِسراء - آيۀ ۹): به تاکيد این قرآن، بشريت را به خط و راهى هدايت و رهبرى ميکند که استوارترين و مطمئن ترين راه و روش است.

(٢) وحى تکوينى (قانونهای علمی)، علم و قوانين و اوامر الله در جهان خلقت است و کل ابعاد هستى و خلقت را در بر مي گيرد، و شامل قوانين حـاکم بر جمـادات، نباتات، حيوانات، نسل انسان، و همچنين دربرگيرندهٴ قوهٴ درک وشناخت انسان است، و به عبارت قرآن، وحى تکوينى در کل آفاق و انفس (جاندار و بى جان) سارى و جارى است و داراى ويژگي هاى ذيل مي باشد: اولا موضوع علم و قوانين وحى تکوينى در رابطه با خلق و ايجاد و چگونگى قوام و دوام جهان هستى و نحوهٴ تغيير و تحولات آنست، و کشف اين علوم و قوانين، مايهٴ علم و معرفت و موضع متناسب بشرى در برابر اجزاى نظامخلقت و قوانين حاکم بر آن و بکارگيرى و راهنما کردن آنهاست. ثانيا وحى تکوينى، بصورت جامع و مجموعه اى کشف نمى شود و در طى زمان و در ميدان رشد و تکامل فکرى و علمى و توسط دانشمندان متعدد، کشف و ثبت می گردد. اما در همان حال، کشف هر قانونى به مثابۀ ظهور يک معرفت تازه و مایۀ گشوده شدن راه جديدى براى بشريت است. ثالثا بايد توجه داشت که کاشفـان وحى تکوينى برگزيده و نمونه نيستند، و در نتيجه ميتوانند صادق و صالح باشند و امکان دارد نباشند. بنابر اين، در اين رابطه بايد آگاه و دقيق بود و از تجربيات ماضی درس گرفت. رابعا وحى تکوينى در پیوند با وحى تشريعى و موازين عقل بشرى بعمل در مي آيد و اجتهاد در زمان و مکان بر اخذ و اجراى آن حاکميت دارد، چرا که از اين علوم نيز مثل ساير امور میتوان هم بجا و هم بيجا استفاده نمود. سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى، الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى، وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى (سورۀ أعلى - آيات ١ و ٢ و ٣): منزه و پاک گردان نام خالق برترين خود را ، خالقى که خلقت را خلق کرد و آن را نظم و نظام و تعادل بخشيد، و خالقى که قوانين خلقت را معين کرد و آن را در مسير مشخصى قرار داد.

) سُنت مُسَلّم نبوی (بیان و عمل نبوی)، عبارتست از سنت دینی و اثبات شدهٴ محمد رسول الله (ص): الف- سنت: سنت عبارتست از گفتارها و عملکردها و تاييدات و انتقادات نبى اکرم و روش حرکت ايشان در دورۀ نبوت توحیدی، که همهٴ اينها بر اساس قرآن مبين، واقعيات پيش رو، عقل و مشورت، و در زمان و مکان مناسب صورت گرفته اند. ب- مُسَلم: مسلم يعنى اثبات شده بوسيلهٴ اسناد معتبر (قرآن مبين، کتب حديث، کتب تاريخ، کتيبه ها ، کشفيات، و غيره) و تاييد شدن محتواى اين اسنــاد به وسيلهٴ قرآن منزل، قانونهاى علمى، و عقل بشرى. لازم به ذکر است که رسول اسلام دارای دو وظیفۀ اساسی بوده است: یکی ابلاغ مبین و امینانه، و دیگری اِعمال و اجرای وحی منزل و الگو شدن برای مسلمین، و به تبعیت از این دو اصل قرآنی، که رسول اسلام آنها را به عمل در آورده است، هر مسلمانی نیز مــوظف به عملی ساختن این دو اصل اساسی است. لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (سورۀ احزاب - آيۀ ٢١): به درستى در روش و عملکرد رسول الله اُسوه و نمونهٴ عالى براى روش و عملکرد شما نهفته است.

(۴) عقل بشرى (شاخِص و مُشَخِص)، اين بزرگترين هدیۀ الله به بشريت، وسیلۀ شناخت بشر و عامل برگزيده شدن بشر و دليل مخاطب بودن اوست، و با سلب عقل از انسان و يا ناديده گرفتن آن و يا سرکوب آن، انسانيت انسان زير سؤال مى رود. عقل بشرى، راهنماى زندگى بشرى است، و انسان بوسيلهٴ همين عقل، وحى تشریعی و تکـوینی را فهم و دريافت نموده و تفهيم و ابلاغ می کند، و آن را در زمان و مکان، اِعمال و اجراء می نمايد. و همین است که وحی تشریعی الله فقط برای بنی آدم آمده است، چرا که انسان ها بوسیلۀ عقلی که الله به آنها بخشیده میتوانند وحی را فهم و دریافت کنند و آن را با توجه به عقل و تشخیص خود در زندگی و حیات زمینی بکار بندند. و عقل بشرى، شامل عقل تاريخى و عقل کنونى و آينده نگرى اوست وهمهٴ افکار ونظريات وتصورات انسانها را در بر می گيرد. كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (سورۀ روم - آيۀ ٢٨)، وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ (سورۀ يونس - آيۀ ١۰۰): اينچنين آيات و قوانين خود را براى اهل عقل و خرد تشريح میکنيم، و الله براى کساني که اهل عقل و خرد نیستند رجس و پليدى قرار داده است.

و در مرامنامۀ سازمان موحدین آزادیخواه ایران (فصل ۱ - پایه های فکری و عقیدتی) در اصول ۶ و ۷ و ۸ و حواشی آن، مسئلۀ اجتهاد و تعاریف و تنوع آن بدین صورت منعکس شده است:

اصـــــل ششم

سماء به اصل اجتهــاد اعتقاد دارد، و اجتهاد از نظر سماء، روح الدين، مُحَرک حرکت اسلام، تبيين کنندۀ دائمى قوانين الهى (اعم از تشريعى و تکوينى)، و حافظ و تطبيق دهنده سُنن انبياء است (****). اینست که بدون اجتهاد در زمان و مکان، ديندارى و اجراى وحى عام و حفظ و اِعمال سنن انبياء امکان پذير نخواهد بود و جريانِ تکامل بخشى و نجات دهندگى قوانين الهى متوقف و حکمت رسالت رسولان عقيم خواهد شد.

اصـــــل هفتم

اجتهاد در زمان و مکان صورت گرفته و جارى میشود، همانطور که اجتهادات محمد رسول الله ص در زمان و مکان صورت گرفته و جـارى شده اند، و اجتهاد، اعم از تطبيقى، ترجيحى، ابتکـارى، و تجدیدی بنابـر واقعيات و با توجه به اوضاع و احوال بشريت و در زمانها و مکانهاى مختلف، در تغيير و تحول ميباشد، و اجتهاد در خلاء يعنى اظهار رأى و قضاوت و اصدار حُکم در رابطه با موضوعى که مجتهد با آن درگير و روبرو نيست و امکان درک واقعى و درست آن ميسر نمى باشد، باطل است. (*****)

اصـــــل هشتم

مصادر قوانين و اجتهادات سماء، اعم از عقيدتى، سياسى، اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى، قضایی، اخلاقى، خانوادگى، و غيره، قرآن مبین، قانونهای علمى، سنت مُسَـلّم نبوی، و عقـل بشرى هستند، و اين مصادر چهارگانه، پايه و اساس قوانين و اجتهادات سماء را تشکيل ميدهند.

____________________________________________________

(****) آزادى بيان و عقيده، زمینۀ اجتهاد است، و اجتهاد عبارتست از تلاش و تحقيق، جهت فهم وحى عام و کشف راههاى ديندارى و استخراج قوانين زندگى دنيا از مصادر چهارگانۀ قرآن مبين، قانونهاى علمى، سنت مسلم نبوی، و عقل بشرى، در زمان و مکان و متناسب با اوضا ع و احوالى که در ميدان زندگى پيش مى آيد، و آيهٴ: وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (۶٩): و کسانی که برای ما (دين و قوانين ما) جُهد و تلاش می کنند، به تاکيد راههاى خود را به آنها نشان خواهيم داد، تبيين کنندهٴ اجتهاد اسلامى است.

(*****) اجتهاد در خلاء يعنى اظهار رأى و قضاوت در رابطه با موضوعى که مجتهد با آن درگير و روبرو نيست و امکان درک واقعى آن موضوع ميسر نمی باشد، و اظهار رأى و قضاوت در رابطه با گذشته و حال و آينده اى که مستند نيست و دربارۀ آن اختلاف نظر وجود دارد از اين نمونه است. چنين رأى و قضاوتى اجتهاد در خلاء و اعلان موضع خارج از موقعيت و زمان و مکان می باشد. اما اجتهاد زنده و راهگشا، که عبارتست از اجتهاد به روش قرآن و اجتهاد عالمانه وعاقلانه، اجتهادى است که در زمان و مکان و در رابطه با واقعيات و بدور از ظنّیات صورت می گيرد و مجتهد با موضوع مورد اجتهاد درگير و روبرو است، و مجتهد با اظهار رأى وقضاوت خود، مشکلات زندگى را حل کرده و راه رشد و ترقى را باز مى نمايد. بنابراین، در اجتهاد راهگشا بايد گذشته را با توجه بـه شرايط گذشته، حال را با توجه به شرايط حال، و آينده را با توجه به شرايط آينده بررسى و مد نظر قرار داد و با شرط و احتياط اظهار رأى و قضاوت کرد. چنين اجتهادى به اطمينان قوى راهگشا و عملى خواهد بود و به قرآن و علم و عقل نزديکتر است.

سازمان مــوحدین آزادیخــواه ایران

۲ جمادی الثانی ۱۴۲۳ - ۲۰ مرداد ۱۳۸۱