بِسْمِ اللَّه وَ لَهُ الْحُكْمُ وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ

کُفـر و کافِـر و تبیینِ تعـامل قـرآنی

دین توحیدی اسلام قانون و برنامۀ خالقِ عالم برای زندگی بشر و معیار سرنوشت خوب یا خراب او در دنیا و آخرت است. و روی این پایه و اساس می گوییم: دین توحیدی اسلام قائم به نفس است و عکس العملی در مقابل هیچ خط و عقیده ای محسوب نمی شود. درست است که «شرک و مادیت» خطوط اصلی مخالف در برابر فکر و فرهنگ توحیدی قلمداد می شوند، اما مقابلۀ قرآن با این دشمنان اساسی بدین خاطر است که آنها به قانون و برنامۀ توحیدی گردن نمی نهند و روش طغیان و سرکشی و استبداد (کافری) در پیش می گیرند، و «کافر، منافق، طاغی، باغی و......» حاصل عکس العمل و نحوۀ تعامل با این منهج و برنامۀ توحیدی و بیانگر ماهیت کسانی است که در برابر اسلامیت و مسلمانی به کج راهه می روند. و لکن علیرغم اینکه دین توحید اسلام قائم به نفس و مستقل است (و حکمت بعثت رسولان هدایت بشر به راه توحید و دعوت به قوانین و احکام توحیدی است)، اما خیلی ساده میتوان فکر و فرهنگ توحیدی را «ناقض شرک و مادیت» و روش استبدادی و طغیان گرانه و کافرانۀ آنها دانست. و همین است که هر مُوحدِ مُسلم و آزادیخواهی (به تبعیت از فکر و فرهنگ توحیدی) دشمن شرک و مادیت و روش مستبدانه و کافرکیشانه است.

حال باید مشخص نمود که «کُفر و کافِری» چیست، و تعامل قرآنی و به تبع آن تعامل مسلمین در این رابطه چگونه است. و بدیهی است که این تشخیص و تدقیق نسبت به همۀ اصطلاحات اسلامی یک ضرورت اساسی بوده و باید آنها را دقیقا و در جای خودش استعمال کرد، و گرنه معانی و فهم بشر از اصطلاحات مُلتبس و مبهم خواهد ماند. و مثلا باید دانست که اصطلاح «کافر» شامل هر کسی و هر بی دین و بی خدایی نمی شود، ولو اینکه خودشان تصور نمایند که کافر هستند؟! و جالب اینکه کسانی خود را کافر پنداشته اند؛ و لکن: اولا نمی دانند که کفر و اسلام چیست و در واقع در این رابطه جاهل و نادان می باشند. ثانیا بسیاری از مواضع و انتقادات مخالفان نسبت به دین اسلام بیانگر «مواضع توحیدی - اسلامی» بوده است (چه در آنچه مخالفتش کرده و چه در آنچه طلبش نموده اند). و در نتیجه بهتر است چنین کسانی را کافرکیش و دارای روش کافران دانست (نه کافر)، زیرا کافرانه و به روش کُفّار با اسلام و مسلمین رفتار می کنند، و بجای «شناخت و موضع گیریِ معقول و علمی»، روش انکاری با اسلامیت و مسلمانی در پیش می گیرند و جاهلانه و خصمانه مُنکر می گردند.

بنابر این، کُفر و کافری بیش از هر چیز یک روش نامعقول و خیره سرانه و نوعی تعامل خشن و خشمگینانه است (نه فکر و عقیده)، اما در هر صورت چنین امر و موضوعی ملزوماتی دارد و «وصولِ بلاغ مُبین و انکار خصمانۀ آن» مهمترین مُشخَّصۀ کُفر و کافِری می باشد. اینست که مسئلۀ بی دینی و اِلحاد همیشه با انکار خصمانۀ دین مُبین و تبیین شده (کُفر) فرق داشته و یک امر متفاوت بوده است. و مهمتر اینکه: در دین توحیدی اسلام (عکس تصورات سنتی - عرفی)، بی دینی و اِلحاد موجب قلع و قمعِ کسی نمی شود؛ و از نظر موحدین آزادیخواه (و بنابر نصوص قرآنی) میدان دین و بی دینی آزاد است و هر کسی میتواند مؤمن و مُتدیِّن، یا ملحد و بی دین باشد؛ و حتی در مخالفتش با اسلام و مسلمانی صراحت داشته باشد.

کُفر و کافِر در مصادر اسلامی و مشخصا در «قرآنِ مُنزَل» به سه معنا آمده است: ۱- معنای لغوی - اِغطاء و پوشش: این معنا بیشتر در رابطه با امور طبیعی و مظاهر مادی و مشخصا در رابطه با زرع و زارع و پوشش گیاهی استعمال شده است، و در این معنا کُفر یعنی سَتر و پوشش، و کافر یعنی ساتر و پوشاننده. و آیۀ ۲۰ سورۀ حدید مصداق این معناست: كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ: «همانند بارانی پُربار که اعجاب و شگفتی زارعان را در پی می آورد». در این آیه، کُفّار به معنای زارعانی است که ارض را با بذر و محاصل می پوشانند (هرچند این معنا تدریجا و زیر تأثیر معانی دیگر متروک و غیر مُستعمل شده است).

۲- معنای لغوی - اِعفـاء و بخشش: کُفر و کافِر در این ساحه به معنای عفو کردن و چشم پوشی از بدیها و نادیده گرفتن آنهاست، و بیشتر برای عفو و بخشش گناهان استعمال شده است، و این آیات مصادیق این معنا و مفهوم هستند: وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ (طلاق - ۵): «و هر کسی نسبت به الله تقوی و التزام پیشه نماید، الله از بدیهایش صرف نظر میکند».  وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ (مائده - ۶۵): «اگر اهل کتاب ایمان آورند و تقوی و التزام داشته باشند، حتما بدیهایشان را می بخشیدیم». ذَٰلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ (مائده - ۸۹): «این کفّاره و پوشانندۀ قسَمهای پایمال شدۀ شماست، وقتی که پیمانی می دهید». بدیهی است که در این آیات (و همچنین آیات دیگر)، کُفر و مشتقات آن (در صیغۀ مُتعدی) معنایش نادیده گرفتن و گذشت کردن از بدیها و عفو ماسَبق است، و به مثابۀ تسامح خالق در حق بشریتِ قاصر و ناتوان و بازگذاشتن دروازۀ جبران و رشد و ترقی می باشد.

۳- معنای لغوی - رفتاری و واکنشی (که معنای اشهَر است و در قرآن وسیعا انعکاس یافته است، و بحث ما نیز روی همین معنا متمرکز می باشد.): در میدان دین و عقیدۀ توحیدی - اسلامی، کُفر و کافِری بیشتر یک اخلاق منفی و سلبی و یک رفتار و تعامل منکرانه است، و به معنای «مُنکر گشتن»، «قسِیُ القلب شدن»، «عناد و خیره سری»، «کور و کر شدن»، و عدم اعتراف به حق و حقیقت است، معنایی که بسیار کلیدی و حساس بوده و اکثر آیات قرآن روی این معنای «رفتاری» نازل شده اند. و طبعا همین روش «خصمانه و منکرانه و استبدادی» است که کفر و کافری می زاید و به عداوت و دشمنی می انجامد، و تاریخا سر از خشونت و جنگ و قتال درآورد است. اینست که کفر و کافری در ذات خودش امر مستقلی نبوده و نیست، بلکه اکثرا یک واکنش خشم آلود در مقابل پیام و فکر و روش جدید از موضع سنتی یا سیاسی یا اقتصادی و....... است. البته باید دانست که روش کُفر و انکار هم خالی از ابعاد و حالات مثبت و ایجابی نمی باشد؛ و مثلا در قرآن حکیم آیاتی نازل شده اند که این نوع رفتار و تعامل را نسبت به طاغوتها و خطوط شیطانی توصیه می کنند، و از مؤمنان و اهل توحید می خواهند که به آنها کافر و منکر آنها شوند. و این آیات مصادیق این نوع کُفر و انکار هستند: فَمَن يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ (بقره - ۲۵۶): «پس هر کسی که به طاغوت کافر شود و به الله ایمان بیاورد، اکیدا به دستگیرۀ محکمی تمسُّک جسته است». يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَن يَكْفُرُوا بِهِ (نساء - ۶۰): «دنبال حکمیت و قضاوت طاغوت می روند؛ در حالی که امر شده اند که به طاغوت {و محاکم آن} کافر شوند». و این یعنی کُفر به کافِر؛ که در جای خودش پر مغزی و معنادار می باشد (و بیانگر مقابله به مثل است)، و خاصتا بعد از یأس از موضع و روش کفار معنای بیشتری می دهد.

قابل ذکر است که طاغوت (بنابر آیات قرآن) شامل همۀ مراجع متجاوز و حُکام غیر توحیدی و عبور از حدود الهی است (سَبِيلِ الطَّاغُوتِ - عَبَدَ الطَّاغُوتَ - يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ و حالا وارد بحث کُفر و کافِری (در معنای سوم) می شویم و نحوۀ تعامل قرآنی با این امر شوم و شیطانی را بیان می داریم:

الف- کافر کسی نیست که خدا و دین مُشخصی ندارد؛ چنین کسی می تواند جاهل، مشرک، بی دین و....... باشد، بلکه کافر (به الله و رسالت و دعوت توحیدی - همچنانکه ذکر شد) کسی است که «مُنکر» و «قسیُ القلب» است و «مُعاندِ خیره سر»، و «پوشانندۀ حق و حقیقت» می باشد، و از روی ماهیت خیره سرانه و مواضع خصمانه و روش زورگویانه موضع «انکاری و قاسیانه» اتخاذ می نماید (در حالی که به حقیقت دین اسلام آگاه و یا می تواند آگاه باشد). چنین موضعی ممکن است «تبلیغی - تعلیمی» یا «جنگی - مُسلحانه» باشد. بنابر این، کافر یعنی مُنکرِ رسالت توحیدی و اهل عناد و عداوت با اسلام و مسلمین، نه کسی که نظرات و مواضع متفاوت و مختلف با اسلام و مسلمین دارد، و از روی فکر و عقیده به قناعت دیگری رسیده باشد. چنین کسی «دگراندیش - نامسلمان» بحساب می آید و محترمانه نظرات و مواضع خود را مطرح و منصفانه اسلام و مسلمین را نقد و بررسی می نماید و به چیزهای دیگری می رسد، و لکن در همان حال و در مواردی «اشتراکات نظری و عملی» با اسلام و مسلمین دارد. پس مسئلۀ کفر و کافری امری پیچیده و ذوالابعاد است، و قبل از اینکه یک مشکل علمی و معرفتی (فکری - عقیدتی) باشد، یک مشکل «فرهنگی، اقتصادی، و سیاسی» است، و اتخاذ موضعی است که ریشه در ماهیت و فرهنگ شخص کافر و در موقعیت اقتصادی و سیاسی او دارد. و همین است که روشنگریِ بیشتر و تبییناتِ علمی - توحیدی، تغییری در موضع کافر نمی دهد و مشکل کافری را حل نمی سازد، زیرا: وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَ أَبْصَارًا وَ أَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَىٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لَا أَبْصَارُهُمْ وَ لَا أَفْئِدَتُهُم مِّن شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَ حَاقَ بِهِم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (احقاف - ۲۶): «به اهل کفر و انکار گوش و چشم و دل عطا کردیم، و لکن گوش و چشم و قلبشان فایده ای برای آنها نداشت {و از مواضع کافرانه و انکاری بیرون نیاورد}؛ چرا که در برابر آیات و حُجَج الله خیره سری و لجاجت به خرج دادند، و اما سرانجامدر محاصرۀ چیزی قرار گرفتند که آن را استهزاء و مورد تمسخر قرار می دادند». بدین صورت، چیزی که در این رابطه و در مسئلۀ کفر و کافری باید بیشتر رویش تمرکز شود، همانا اوضاع فرهنگی و اقتصادی و توازن قواست، و طبعا هر تغییری در این ابعاد اساسی میتواند کفار قسی القلب را وادار به تجدید نظر و انعطاف و نرمش نماید.

پس کُفر و کافِر (همچنانکه ذکرش رفت) از نظر لغوی معنای عام و بلامشکلی دارد: «کُفر یعنی ستر و پوشش، و کافر یعنی ساتر و پوشاننده». و لکن همین معانی بلامشکل وقتی که به میادین اخلاق و رفتار  بشری می آیند و به واکنشی خصمانه در مقابله با افکار و عقاید توحیدی تبدیل می شوند، اوضاع بکلی دگرگون شده و از یک روش «انکاری و قاسیانه و خشم آلود» سر بیرون می آورند، حالتی که در ذات خودش بیانگر تکذیب و طغیان و خیره سری و رفتار خشن و خصمانه است. و بدیهی است که آنچه در رابطه با کفر و کافری مشهور شده همین بُعد اِنکاری و انفتاح ناپذیری در برابر حق و حقیقت و قفل نمودنِ «چشم و گوش و صدور» می باشد. و آیات ۶ و ۷ سورۀ بقره این حالت شوم و لجوجانه را به نحو اَحسن و بدین صورت بیان کرده اند: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلَىٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلَىٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ «به تأکید دعوت و عدم دعوت کفار بسوى ايمان فرقى به حالشان نمی کند و ايمان نمی آورند {و کار روى آنها بيهوده است}، زیرا بر قلوب و چشمها و شنوايى آنها مهر باطل زده شده و توان و استعداد تغيير از آنها سلب شده است». کمااینکه در آیۀ ۵۷ سورۀ کهف این امر ریشه دار با ادبیاتی متفاوت و در اوج فصاحت و رسایی اینطور ذکر شده است: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَ إِن تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَىٰ فَلَن يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا «همانا که قلبهایشان را {بنابر ماهیت بغیض و خبیث} پر کینه نمودیم، که مانع درک و فهم شان می شود، و بر گوشهایشان پرده ای کشیدیم {که مانع استماع و شنوایی شان می شود}، و بر این اساس اگر آنها را به طریق هدایت دعوت نمایی هرگز هدایت و راه پذیر نمی گردند». و لکن آیات ۲۱ و ۲۲ و ۲۳ سورۀ غاشیه، موضع توحیدی در برابر کفر و کافری را بسیار واضح و شفاف می سازند و آن را چنین ترسیم می کنند: فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ، لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ، إِلَّا مَن تَوَلَّىٰ وَ كَفَرَ: «پس بیدارگری کن، زیرا کار تو بیدارگری است، اما بر مُخاطبانت سلطه و سیطره نداری، و آنهایی که نسبت به رسالت توحیدی روگردان و کافر شده اند، خارج از امر بیدارسازی قرار می گیرند». و در میدان اخلاق اسلامی هم اصطلاح «کُفران نعمت» عبارت بسیار بلیغی در بیان ماهیت انسانِ کافرکیش و قسی القلب و ناسپاس می باشد.

حال سؤال اینست که چند در صدِ کسانی که از اسلام و مسلمین بریده اند؛ دگراندیش بوده و منصفانه به اسلام و مسلمین پرداخته و به چیزهای دیگری رسیده اند؟! آیا غیر از اینست که بیشتر جریانات و اشخاصِ اینچنینی «جای پای اشغالگران» و آثار دشمنان خارجی و اشغالگران کافرکیش بوده و هستند؟! چرا بیشتر کمونیستهای دو آتشه و احزاب و سازمانهای کمونیستی بعد از سقوط شوروی به دامن غربِ سرمایه داری و استعماری خزیدند و حتی از افکار بسیار قاطع خود و «تضاد انتاگونیستی!» دست برداشتند؟ آری؛ آنتاگونیسم کمونیستی و سازش ناپذیری آن را با نظام سرمایه داری و استعمارگران غربی مشاهده کردیم؛ و دیدیم که از کمونیسم و شعارهایش جز اسلام ستیزی چیزی باقی نماند. (به مقالۀ: از کمونيسم تا سرمايه دارى؟! مراجعه شود). آری؛ هر اصطلاحی معنای خاص خود را دارد، و نباید اعراف عوامانه و یا سخنان آخوندهایی که چیزی بیشتر از مردم عادی ندارند، بعنوان تعالیم توحیدی و اسلامی تلقی نمود. کمااینکه اکثر مسلمان ها نیز در مورد کمونیسم و کمونیست ها بهمین صورت رفتار نموده اند، و از این وضع آشفته، بازار بی سر و تهِ کنونی سر در آورده است. و متأسفانه وضع استبدادی نیز (که در رأس همۀ مصیبتهاست)، همه چیز را در مجهولیت و تاریکی محصور و محبوس کرده است. پس ما در ادبیات اسلامی و در میدان اسلامیت و مسلمانی: «جاهل داریم، مشرک داریم، کافر داریم، منافق داریم، فاسق داریم، مُذَبذَب داریم، مرتد داریم و......»، و بدیهی است که همۀ اینها بُرد و معنای خود را دارند و هر یک از آنها در معنای «خاص و قرآنی» استعمال می شوند. اینست که آنهایی که این میدان وسیع و متنوع را در «مسلم و کافر» خلاصه می کنند، معلوم است که چقدر وارد عمق دینداری اسلامی شده و چقدر با اصطلاحات قرآنی آشنا هستند.

بنابر این: کافر کسی است که دین توحیدی اسلام اَمینانه و خالصانه و بنابر نصوص وحیانی به او ابلاغ و واصل گردیده، اما ایشان بصورت خصمانه و انکاری با رسالت و دعوت توحیدی - اسلامی مقابله و دشمنی می ورزد. و سند این حقیقت همانا مُعذب و جَهنّمی بودن کافر  و مُنکر می باشد: إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَ يَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا (نبأ - ۴۰): «همانا شما را نسبت به عذاب قریبی (حتمی) هوشیار و بیدار کردیم، روزی که انسان به ماحَصَلش می نگرد، و هر که کافر است میگوید ای کاش خاک بودم». بنابر این، کافر کسی است که «خصومت آمیز و دشمنانه» منکر رسالت توحیدی - وحیانی می شود و با آن وارد نزاع و درگیری می گردد. و لکن ماقبل بعثت توحیدی (هرچه باشد) جاهل بحساب می آید (نه کافر) و در نتیجه مُعذّب و جهنمی نخواهد بودوَ مَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا (اِسراء - ۱۵): «عذاب دهنده نیستیم، تا رسولی را مبعوث نکنیم و اِتمام حُجَّت ننماییم». بدیهی است که بلاغ مُبین توحیدی صرفا بوسیلۀ انبیاء صورت نمی گیرد، و خاصتا بعد از ختم نبوت، دعوتگران مسلمان با تکیه بر وحی محفوظ (قرآن) و اجتهاد در زمان و مکان، مبلِّغ دین توحید و حامل دینداری توحیدی بحساب می آیند، و دعوت توحیدیِ آنها برای کسانی که به حقانیت و اسلامیت آن اعتراف می کنند حُجَّت و «حُجَّت و بلاغ مُبین» بحساب می آید. اما در این میان هر کسی در انتخاب خطوط و مناهج اسلامی آزاد است، و در این رابطه اصل بر قناعتِ فرد انتخابگر می باشد.

پس باید دانست که کافرکیشان مُنکر و ناشنوا (حق ستیز) یک طیف و یک دسته نیستند و ماهیت و مواضع یکسانی ندارند، بلکه آنها نیز (مثل سایر اقشار و دستجات بشری) دارای اوضاع و احوال متفاوتی هستند و در مراحل مختلفۀ زندگی و بنابر وضعیت اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و مشخصا با توجه به موقعیتِ «دعوت توحیدی» قابل مطالعه و پیگیری می باشند. هرچند همۀ آنها در یک امر مشترک هستند؛ و آنهم عداوت و تعاملِ خصمانه و مبنی بر مَقت و کینه ورزی است، کمااینکه قرآن مُنزَل می فرماید: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِن مَّقْتِكُمْ أَنفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ (غافر - ۱۰): «به تأکید اهل کفر و انکار {روز آخرت و هنگام عذاب اُخرَوی} مخاطب قرار می گیرند که همانا خشم و غلظت الهی بیشتر و شدیدتر است از خشم و غلظت خودتان! که هنگام دعوت بسوی ایمانِ توحیدی ابراز می داشتید و منکر آن می شدید». و اما در رابطه با تنوع و تفاوت آنها به سهولت می توان دستجات و اطیاف آنها را بنابر نصوص قرآنی مشخص و مشاهده نمود، و اهمّ آنها بدین قرار است:

کُفّار مُعاند، و مصداق آنها آیاتی از این نوع می باشد: وَ إِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا، وَ جَعَلْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَ إِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَ لَّوْا عَلَىٰ أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (اسراء: ۴۵ و ۴۶): «هنگامی که قرآن را تلاوت و عرض می کنی بين شما و کفار مُعاند پردۀ ضخيم و نفوذ ناپذيرى قرار می گيرد {پردۀ عداوت و کینه توزی}، و عناد و کینه های غلیظی که در قلوب آنها ريشه دوانده باعث ميشود که قرآن را درک و فهم نکنند، همچنانکه گوشهاشان سنگين و ناشنوا شده است، و زمانى که در قرآن ذکر وحدانيت اللّه می شود و توحيد را تبليغ و ترويج می کنى {بنابر عداوت و قساوت} متنفرانه رو بر می گردانند». این نوع تعامل با رسالت توحیدی نطفۀ کُفر و کافِری است، تعاملی که در اوایل دعوتهای توحیدی زیاد به چشم می خورد، و بیشتر کُفّار حربی از این میان بر می خیزند.

کُفّار حربی، که در آیات بسیاری وضعیت و ماهیت آنها بیان شده است، و این آیه مصداق حال و اوضاع آنهاست: إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَن تَوَلَّوْهُمْ وَمَن يَتَوَلَّهُمْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (سورۀ مُمتَحِنة - آیۀ ۹): «غير از اين نيست که الله مانع دوستى و پيوند شما مسلمین با کسانى است که بنابر ايمان و اعتقاد به دين توحيد، با شما جنگيدند و از ديارتان اخراج نمودند، و يا کسانی که در جنگ و کشتار و اخراج شما مسلمین از طریق پشتيبانى و کمک به دشمن شرکت کردند. و کسانی که با قاتلان و اخراج کنندگان شما و همکارانشان، پيوند و دوستى برقرار کنند، ظالم و ستمکار هستند». بدیهی است که این دستۀ حربی در رأس اهل کُفر و انکار قرار می گیرند و دشمنان خونی اسلام و مسلمین بحساب می آیند.

کُفّار خائن، و این مجموعه نیز دسته ای از کفار و اهل انکار هستند (که بدایتا تنها غیر اسلامی و نامسلمان ظاهر می شوند)، اما نهایتا در صف کفار و همدست آنها قرار می گیرند، و یا اینکه به مثابۀ متحد و هم پیمان مرتکب خیانت و پیمان شکنی می گردند و تعهدات خود را با مسلمین (و در همدستی با کفار) زیرپا می گذارند. و با توجه به اینکه دارای روابط حسنه با مسلمین بوده و یا اینکه متحد و هم پیمان آنها بحساب می آیند بسیار خطرناک می شوند. و در آیۀ ۱۲ سورۀ توبه وضع و حال آنها و نحوۀ تعامل با این کافران اینطور بیان شده است: وَ إِن نَّكَثُوا أَيْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ: «و اگر قول و قرار خود را بعد از عهد بستن نقض کردند و به دین شما ضربه زدند، پس با رؤسای این کافران جنگ و قتال نمایید، و به تأکید آنها به قول و قراری پابند نیستند، و ای بسا در سایۀ قتال و سرکوب به طغیانگری خود پایان دهند». و در صدر اسلام یهود بنی قریظه نمونۀ این نوع کفار بوده اند.

کُفّار منافق، و طبعا اینها نیز دست کمی از کفار معاند و کفار حربی و کفار خائن ندارند، و حتی ممکن است از آنها بدتر و خطرناکتر شوند، و در زمان و مکان خودش مانند «خنجری از پشت» بر علیه اسلام و مسلمین ظاهر گردند، کمااینکه تاریخا نیز منافقین جبهۀ داخلی دشمن به شمار آمده اند. و آیۀ ۱۴ سورۀ بقره وضع این دستۀ خبیث را چنین بیان کرده است: وَ إِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ: «و هنگام برخورد با اهل ایمان و دیدار با آنها میگویند ما ایمان آوریدم، و اما وقتی با اطرافیانِ شیطانی خود خلوت می کنند میگویند ما با شما هستیم! و تنها میخواهیم آنها را مسخره نماییم». یعنی اهل ایمان را به بازی می گیریم. در زمان بعثت محمد و در شهر مدینه، عبد الله بن اُبَی و دار و دسته اش در صدر منافقین جا می گیرند. و البته در زمانۀ ما هم اَطیاف و دستجات فوق الذکر به وفور یافت می شوند.

با توجه بدین توضیحات روشن می شود که اهل کفر و انکار نیز «یک طیف و جنس» نیستند، و به تأکید تعامل توحیدی با هر یک از آنها «متناسب با نحوۀ موضع گیری و عملکرد آنها» خواهد بود. بگذریم از اینکه افراد و اطیاف کافرکیش و کینه ورز هم میتوانند از حالت اِنکاری و کافرانه خارج شوند و نسبت به اسلام و مسلمین موضع «مسالمت آمیز» پیدا نمایند، تا اصل راهگشای «آزادی دین و عقیده» جامۀ عمل پوشد. اینست که باید توجه داشت: هر مخالف و نامسلمانی (و حتی هر کافر و مُنکری) دشمن ابدیِ اسلام «و اَلَدُّ الخِصام» بحساب نمی آید، چرا که بسیارند آنهایی که به دلایل مختلف و بنابر موانع مُتعدد و کوته فکری و نفع جویی و ناتوانی و بی زمینگی در خدمت «رؤساس کُفر» قرار می گیرند و عامل و همدست آنها می شوند (و طبعا بهتر است این دستجات نه کافر بلکه همراه کفار و هم صف آنها تلقی گردند). و بدیهی است که اگر وضعیت حاکم دگرگون و غُل و زنجیرهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی گسسته شود، بسیاری از آنها عاقبت بخیر خواهند بود؛ و حتی ممکن است سرانجامی توحیدی داشته باشند. و اوضاع این افراد و اطیاف با تکیه بر آیاتی از جمله آیۀ ۷ سورۀ مُمتحِنه میتواند مورد توجه و ارزیابی قرار گیرد: عَسَى اللَّهُ أَن يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُم مِّنْهُم مَّوَدَّةً وَاللَّهُ قَدِيرٌ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ (مُمتحِنه - ۷): «ای بسا مشیّت اللّه و خالق یکتا اقتضاء نماید که در بین شما و بعضی از کسانی که با آنها خصومت و دشمنی داشتید مُوَّدت و دوستی برقرار شود، و اللّه و معبود یکتا بسیار توانا و همچنین بسیار بخشنده و مهربان است».

خلاصه کافر کسی است که «رسالت توحیدی اسلام» را قاسیانه منکر است و آن را پس میدهد؛ و دعوت توحیدی - اسلامی در رابطه با او اثر و معنایی نمی دهد: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (بقره - ۶): «کافران کسانی هستند که چه بیدار و دعوت شان کنید و چه بیدار و دعوت شان نکنید بحال آنها یکسان است و ایمان نمی آورند». و بدیهی است که علت بی فایده بودن دعوت توحیدی - اسلامی نسبت به کُفّارِ قسی القلب اینست که آنها موضع خصمانه و انکاری دارند و راه عداوت و تکبُّر و طغیان در پیش می گیرندإِنِ الْكَافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ (مُلک - ۲۰): «جنس کفار چیزی نستند، جز اینکه در غرور و استکبار غوطه ورند»، یعنی افراد کافر صراحتا اهل غرور و طغیان اعلام می شوند، و غرّه و مُستکبر بودن جزو خصایل بارز یک «کافر خیره سر» تلقی می گردد. همچنین در آیۀ ۱ و ۲ از سورۀ ص روی صفتِ گردنکَشی و «شقاوت اهل کُفر» تأکید بیشتری شده است: وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ، بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَ شِقَاقٍ (ص - ۱ و۲): «قسم به قرآن صاحب ذکر و معرفت، کسانی که کافر شده اند در غرور و شقاوت بسر می برند». و اصلا تاریخ کُفر و کافِری همین است، و کُفر حاصل شقاوت و عداوت و اتخاذ مواضع خصمانه و انکاری است، و بدین علت آیۀ ۵۵ سورۀ اَنفال آنها را بدین شیوه وصف می کند: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ: «همانا که شرورترین موجودات نزد اللّه و خالق یکتا کسانی هستند که کفر و انکار ورزیده {و بنابر شروری} ایمان نمی آورند». بنابر این، کفر و کافری ربطی به فکر و اندیشه ای خاص و قناعت فردی ندارد، و کسی هم جز اهل کفر و انکار با اهل فکر و قناعت مشکلی ندارد. و جالب اینکه اکثر این اشرار تاریخا از میان مشرکینی برخاسته اند که خود را خداپرست و مذهبی پنداشته اند؟! کمااینکه در میان مسلمین هم! از این شرُّ الدّوابِّ انکاری کم نداریم.

و باید دانست که کُفر ابلیس هم از همین نوع است: أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (بقره - ۳۴): «ابلیس طغیان کرد و استکبار ورزید و از جنس کافران گشت». از این جهت کافِر کسی است که در برابر رسالت توحیدی و دعوت توحیدی و کلا دین توحید موضع استکباری و طغیانگرانه در پیش می گیرد و بلاغ مبین را بلااثر می سازد، و بجای واقعبینی و احترام به اهل توحید و احیانا «اتخاذ موضع انتقادی» در برابر آن خصومت به خرج می دهد: وَ مَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ (عنکبوت - ۴۷): «در رابطه با آیات و قوانین ما سرسختی و عداوت بخرج نمی دهند، مگر اهل کفر و انکار». و طبعا چنین کسانی به علت استمرار دشمنی «قساوتِ قلب» پیدا کرده و حاضر نمی شوند که از حق و حقیقت نزدیک شوند: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ «کافران در موضع تکذیب و انکار قرار دارند». بنابر این؛ کافر دشمن الله و رسول و مسلمین است، همچنانکه الله و رسول و مسلمین دشمن کفار و اهل عداوت و انکار هستند: مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلَائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (بقره - ۹۸): «کسی که دشمن الله و ملائکۀ او و رسولان او و جبریل و میکائل است، پس به تأکید الله نیز دشمن کافران است». بنابر این، آنچه دربارۀ اصطلاح کافِر و فرهنگ کافرانه مدنظر قرآن و به تبع آن مدنظر موحدین آزادیخواه است، موضع انکاری و خصمانه ای است که مایۀ عدم اعتراف به دین توحید و نادیده گرفتن آنست، نه معنای لغوی آن (كه شامل هر ساتر و پوشاننده ای می شود).

ب- اما نحوۀ تعامل با کافر: قرآن حکیم در آیۀ ۴۴ سورۀ روم در رابطه با نحوۀ تعامل با اهل کفر و انکار بطور صریحی چنین می فرماید: مَن كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ: «هر کسی راه کفر و انکار در پیش گرفت، عاقبتش {در دنیا و آخرت} بر دوش خود اوست، و هر کسی عمل صالح و نیکویی انجام دهد راه را {در دنیا و آخرت} برای خودش هموار می سازد». این آیه (و آیات مشابه دیگر) مُبیِّن این حقیقت است که در دین توحیدی اسلام «کفر و کافری» خود بخود چیزی بحساب نمی آید و عقوبت و مجازاتی این جهانی بدنبال نمی آورد، لکن آنچه مصیبت بار است و حتی سبب جنگ و قتال و خونریزی می شود، نتیجۀ کفر و کافری است (که مُبتنی بر خصومت و عداوت و مواضع انکاری می باشد). و همین است که مواضع کافرانه در ذات خودش ضد توحیدی و مایۀ جنگ و قتال و خونریزی می گردد. و خوب نباید فراموش کرد که قرآن مجید بزرگترین نقص و عیب بنی آدم را برای خلیفة اللّهی «سِفک دماء به مثابۀ مظهر فساد» ذکر می کند (وَ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ)؛ و بدین ترتیب، نزد اللّه و خالق یکتا جنگ و قتال و خونریزی (بین نسل بشر) نماد فسادِ حداکثری بوده و تماما ضد توحیدی بحساب می آید، کمااینکه روش دعوت توحیدی (جهت ایمان آوردن) بدین قرار است: اُدْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (نحل - آیۀ ۱۲۵): «ای محمد به راه خالق و معبودت (به راه توحيد)، بر پایۀ حکمت و کلام اثر گذار و قانع کننده و بر مبنای نصایح و مواعظ دلسوزانه دعوت نما، و مجادله و مناظره کن با مخالفان به عالیترین روشی که ممکن است». بنابر این، و از جهت قرآن مُنزَل دربارۀ قتل و کشتار انسانها (که حاصل جنگ و قتال است) در آیات مُتعددی وسیعا روشنگری کرده و حتی «حد و مرز» تعیین نموده است. برای مثال نسبت به قتل نفس و کشتن انسانها بدین صورت امر کرده است: وَ لَاتَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (اَنعام - ۱۵۱): «کسی را نکُشيد و به قتل مرسانيد، زيرا الله قتل و کشتن انسان را حرام و ممنوع کرده است، مگر به حق و بر پايۀ  قوانينى که الله وضع کرده است، و این چیزی است که الله به شما توصیه و تأکید می کند؛ ای بسا تعقل نمایید». و این یعنی تحریم و ممنوعیتِ صریح قتل انسان و نفس بشر (النّفس). و لکن این تا زمانی است که طرف مقابل جنگ و قتال آغاز نکرده و عملا و از موضع اسلام ستیزانه وارد جنگ مسلحانه با مسلمین نشده است، و یا اینکه همکار و همدستِ «اَعدای حَربی» در نیامده است. و اما باید دانست که این موضع (مقابله به مثل و دفاع متناسب) مُختص کُفّار و اسلام ستیزان و متحدان آنها نیست، بلکه شامل هر کس و طرفی می شود و  مسئله ای «عام و فراگیر» می باشد. و در اين مورد قرآن حکیم چنين روشنگری کرده است: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (حج - ۳۹): «به کسانی که مورد ظلم و تجاوز واقع شده اند اِذن {حق} داده شده که جنگ و قتال نمايند، و اکیدا الله بر نصرت و یاری آنها قادر و تواناست».

بنابر این، مُجاز و غير مُجاز بودنِ «جنگ و قتال» وابسته به مبانی و ريشه هاى آنست؛ بدین ترتیب که: اگر جنگ و قتال براى دفع جنگجويانِ مُتجاوز و تهاجمِ قَتَله و اشغالگران باشد، بصورت بدیهی مُجاز و بر حق و بلکه وظیفه می گردد؛ و لکن اگر در مقابله با جنگ و قتالِ ظالمان و متجاوزان و اِخراج اشغالگران و غارتگران نباشد، نه تنها مُجاز و روا نيست، بلکه باطل بوده و اعتداء و تجاوز محسوب می شود. و قرآن مُبین این موضوع را در آیۀ بَعدی چنین پی گیری و بیان میدارد: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِم بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ (حج - ۴۰): «کسانی که اجازۀ جنگ و قتال یافته اند آنهایی هستند که از دیار و مملکت خود به ناحق و ظالمانه اخراج شده اند، و سبب اخراجشان چیزی نبود جز اینکه موحد بودند و گفتند که خالق ما تنها معبود ماست»، و این یعنی اخراج و بیرون راندن «بنابر عقیده و منهج متفاوت»؛ همانند امروزه و این روزگار استبدادی - استعماری؛ که مُستبدینِ سرکوبگر و مورد حمایت اجانب استعماری مردم و دیگر اندیشان را بخاطر عقیده و منهج متفاوت، زندانی و آواره و حتی اعدام می سازند و فضای اجتماعی را غرقِ ناامنی و در خوف و وحشت فرو برده اند. و طبعا اگر امکان و زمینه وجود داشته باشد؛ چه کاری بهتر از جنگ و قتال با مُستبدین و استعمارگران و اشغالگران است؟! بنابراین، قتال و عدم قتال، مشروط بوده و وابسته به ريشه ها و علل آنست: می تواند اِعتداء، می تواند مُجاز، و می تواند واجب باشد. بالاخره ما به قرآن مسلمانیم و به قرآن مُنزَل ایمان آورده ایم؛ و معتقدیم که حتی شخص رسول (در میدان قوانین توحیدی) تنها یک رساننده و پیام آور است، نه قانونگذار و صاحب پیام. و طبعا بعد از رسول نیز همه یکسانیم و کسی بر کسی «افضلیت غیر اکتسابی» ندارد، و این همان توحید و فکر توحیدی و فرهنگ توحیدی است، و خارج از آن شرک و جاهلیت و خرافه پرستی است.

اینست که موضع گیری توحیدی نسبت به کسانی که دين اسلام را نمی پذيرند و به راههاى غير اسلامى می روند، متناسب با نحوۀ مواضع آنها خواهد بود، بدینصورت که: اگر آنها روش مسالمت آميز را اتخاذ نمايند، طبیعی است که موضع اهل توحید و آزادی هم در رابطه با آنها مسالمت آمیز و دوستانه خواهد بود. اما اگر مواضع آنها با اسلام و اهل توحید خصمانه و خشونت آميز باشد، خودبخود مواضع توحیدی مسلمین هم نسبت به آنها تغيير خواهد کرد و متناسب بدان خواهد بود. و آيـات زیر (که در مرامنامۀ سماء هم منعکس شده اند - بخش روش دعوت) نحوۀ موضع گيرى توحیدی و چگونگی تعامل مسلمين با غير مسلمين را چنین بیان می دارند:

لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (سورۀ مُمتَحِنة - آیۀ ۸): «الله مانع شما مسلمین نيست که با کسانى که بدليل ايمان و اعتقاد به دين توحيد با شما نجنگيده و شما را کشتار نکرده و از سرزمين و ديارتان اخراج نکرده اند، نيکى و بخشش داشته باشيد، و حقا که الله نيکوکاران و بخشندگان را دوست دارد».

إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَن تَوَلَّوْهُمْ وَمَن يَتَوَلَّهُمْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (سورۀ مُمتَحِنة - آیۀ ۹): «غير از اين نيست که الله مانع دوستى و پيوند شما مسلمین با کسانى است که بنابر ايمان و اعتقاد به دين توحيد، با شما جنگيدند و از ديارتان اخراج نمودند، و يا کسانی که در جنگ و کشتار و اخراج شما مسلمین از طریق پشتيبانى و کمک به دشمن شرکت کردند. و کسانی که با قاتلان و اخراج کنندگان شما و همکارانشان، پيوند و دوستى برقرار کنند، ظالم و ستمکار هستند».

سازمـان مـوحدین آزادیخـواه ایـران

۱۶ ذو القِعده ۱۴۳۵ - ۲۰ شهریور ۱۳۹۳